თავადები და აზნაურები

თავადები

გვარის არისტოკრატიული წარსულის შესახებ ყველაზე სანდო ცნობას ვახუშტი ბატონიშვილი გვაწვდის. თავის აღწერაში იგი ბერიძეებს გურიელისადმი დაქვემდებარებულ თავადთა შორის მოიხსენიებს, თუმცა მათი წარმოშობის ზუსტ თარიღს არ უთითებს. პოპულარულ სტატიებში ხშირად გვხვდება მტკიცება, თითქოს ვახუშტი მათ მეთორმეტე-მეთოთხმეტე საუკუნეების მთავრებში ასახელებს, მაგრამ ეს თარიღი მკვლევარ ი. ახუაშვილის გვიანდელი ჩანართია და თავად ისტორიკოსის ტექსტს არ ეკუთვნის. ისტორიული დოკუმენტებით დასტურდება, რომ გურიის სამთავროში ბერიძეებს სათავადო გააჩნდათ და გურიელის კარზე მაღალი სახელოები ეპყრათ.

• ბეჟან ბერიძე XVII B
• ვომინიჯა ბერიძე XVII B
• მამუკა ბერიძე XVIII A
• ბეჟან ბერიძე XIX B
• როსტომ ბერიძე XVIII B

დამცრობა

მეჩვიდმეტე საუკუნეში გურიელის კარზე ბერიძეებს ჯერ კიდევ ეკავათ მაღალი თანამდებობები, რომლებიც მეჩვიდმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეების მიჯნაზე ნაკაშიძეების ხელში გადავიდა. გავრცელებული მოსაზრება, თითქოს თანამდებობების დაკარგვა პირდაპირ 1664 წელს მოხდა, უზუსტოა, რადგან დოკუმენტებით გიორგი ბერიძე მესტუმრეთუხუცესად 1684 წლამდე იხსენიება. თავადები ბერიძეები აზნაურები გახდნენ და ერისთავ-შარვაშიძეთა მსახურებაში გადავიდნენ. ამ სტატუსით შევიდა საგვარეულო რუსეთის იმპერიის ხანაშიც. 1850 წლის 6 დეკემბრის შეთანხმებით, რომელმაც გურიის თავად-აზნაურთა ნუსხა დაამტკიცა, ორმოცდაექვს აზნაურულ სახლს შორის ბერიძეები მეოთხე ნომრად არიან შეტანილი.

• გიორგი ბერიძე XVII A
• ოთარ ბერიძე XVII A
• იოანე ბერიძე XVII B

გერბი

ბერიძეებს ისტორიულად დადასტურებული საგვარეულო გერბი არ გააჩნიათ. 1922 წელს შედგენილი „კავკასიური გერბოვნიკი“, რომელიც ოთხმოცდარვა სახლის ას ოცდაცხრა გერბს აერთიანებს, ბერიძეებს არ ასახელებს. ეს დანაკლისი იმ ისტორიულ ფაქტს ასახავს, რომ 1850 წლისთვის გვარი უკვე აზნაურულ და არა თავადურ წოდებას ატარებდა, აღნიშნული კრებული კი მხოლოდ თავადთა ჰერალდიკას ეძღვნებოდა. „ბერიძეების გერბის“ ილუსტრაცია 2016 წლის 31 ოქტომბერს მომხმარებელ აკაკი ბერიძის მიერ შექმნილი და ვიკისაწყობში ატვირთული სურათია, რომელიც ქართული ვიკიპედიის ორ გვერდზეა ნაჩვენები. მას ისტორიული საფუძველი არ გააჩნია და ვერ ჩაითვლება ავთენტიკურ საგვარეულო სიმბოლოდ.

ქართლი და იმერეთი

ქართლსა და იმერეთში გვარის ისტორია განსხვავებულად ვითარდებოდა. მკვლევარ ი. ახუაშვილზე დაყრდნობით, ქართლში ბერიძეები ციციშვილებისა და ამილახვრების აზნაურები იყვნენ. რაც შეეხება იმერეთს, ხშირად წერენ, თითქოს ბერიძეები წერეთლების აზნაურები და სვერის ციხის მეციხოვნეები იყვნენ. სინამდვილეში ეს მტკიცება არანაირ წყაროს არ ეყრდნობა. ეროვნული ბიბლიოთეკის ლექსიკონი სვერის ციხეს აღწერს, მაგრამ ბერიძეებთან მას არ აკავშირებს. დოკუმენტურად იმერეთში ბერიძეები ძირითადად გლეხებად დასტურდებიან, ხოლო მეცხრამეტე საუკუნიდან ქუთაისის გუბერნიის სიებში აზნაურებადაც ჩანან.

• დავით ბერისძე ციხელა XV A
• დემეტრე ბერიძე XV A
• გოგიტა ბერიძე XVI B
• ბეჟანა ბერიძე XIII–XVI A

ლეჩხუმი და სამეგრელო

გურიის მიღმა გვარის არისტოკრატიული წარსულის ყველაზე მყარი, დოკუმენტური დადასტურება ლეჩხუმს უკავშირდება. საქართველოს ეროვნული არქივის მიერ გამოცემულ ლეჩხუმის გვარების ნუსხაში ბერიძეები აზნაურთა სვეტში არიან შეტანილი. კერძოდ, სოფელ გვესოში ისინი იხსენიებიან როგორც აზნაურები ჩიქოვანებთან ერთად, ხოლო ცაგერში მათი გვარი სხვა ცნობილ აზნაურულ სახლებს შორის წერია. ამ საარქივო დავთრებში ლეჩხუმელი ბერიძეები გლეხების სვეტში საერთოდ არ ფიქსირდებიან, რაც უტყუარად ადასტურებს გვარის ადგილობრივ არისტოკრატიულ სტატუსს.

• გიორგი ბერიძე XVIII–XIX B
• გიორგი ბერიძე XIX B
• ვუკოლ მიხეილის ძე ბერიძე XIX–XX B

ბეგები

აჭარაში ბერიძეების სტატუსის შესახებ ცნობები ძირითადად ზეპირ გადმოცემებს ეყრდნობა. ოსმალეთის ბატონობის პერიოდში ზოგიერთ შტოს ხალხური მეხსიერება ბეგებად იხსენიებს. ეს მტკიცება ისტორიული საბუთებით დაუდასტურებელია და მისი ფართოდ გავრცელება ვიკიპედიაში 2016 წელს დამატებულ ჩანაწერს უკავშირდება. თუმცა არსებობს არაპირდაპირი ცნობებიც: ენციკლოპედიურ სტატიაში „აჭარის ბეგები“ აღნიშნულია, რომ მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოს ბეგთა გვარებს შორის ბერიძეებსაც მოიაზრებდნენ. მიუხედავად ამისა, დადასტურებული ისტორიული წყაროების სიმწირის გამო, აჭარელი ბერიძეების ბეგობის საკითხი დაზუსტებით ვერ მტკიცდება და ის უფრო საგვარეულო ლეგენდის ნაწილად უნდა მივიჩნიოთ.

აჭარა →