ვარიანტები

მართლწერა

უცხოურენოვანი მკითხველისთვის გვარის გამოთქმა და მართლწერა ხშირად უჩვეულოა. საქართველოს მოქალაქეთა პასპორტებში საყოველთაოდ მიღებული ლათინური ფორმაა Beridze. რუსულად იგი იწერება როგორც Беридзе და არ იბრუნვის, მუჰაჯირთა შთამომავლების თურქულ დოკუმენტებში კი ქართული გვარი, როგორც წესი, საერთოდ არ ფიქსირდება. ქართულ ენაში სიტყვის მახვილი სუსტია, „ძ“ კი ერთ ბგერას წარმოადგენს, ამიტომ სახელი სამ მარცვლად, ბე-რი-ძე გამოითქმის და არასოდეს როგორც ბე-რიდ-ზე. მრავლობით რიცხვში გვარი ძირითადად „ბერიძეები“ ფორმით გვხვდება, ოფიციალურ სახელწოდებებში ძველი კრებითი ნათესაობითი ფორმა „ბერიძეთა“ გამოიყენება, ხოლო პოეზიაში „ბერიძთა“ დასტურდება. საინტერესოა, რომ მეგრულ მეტყველებაში ბერიძეების აღსანიშნავად ფორმა „ბერძეეფი“ დამკვიდრდა. უცხოეთში მცხოვრებთათვის ასევე მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ გარეგნული მსგავსების მიუხედავად, ბერაძე, ბერიშვილი, ბერია თუ კობერიძე სრულიად სხვა, დამოუკიდებელი გვარებია.

ძველი ფორმები

ისტორიულ საბუთებში გვარი არაერთი განსხვავებული ფორმით დასტურდება. შუა საუკუნეების ტექსტებსა და 1595 წლის ოსმალურ დავთარში ძირითადად პატრონიმი „ბერისძე“ გვხვდება. ქართლ-კახეთში მცხოვრები მცირერიცხოვანი ჯგუფი წყაროებში სამი სხვადასხვა სახელით იხსენიება: ბერიძაშვილი, ბერიძიშვილი და ბერიძეშვილი, რაც ერთი და იმავე შტოს აღმნიშვნელია. 1873 წლის ფარცხისის აღწერაში კი ეს შტო „ბერიძესშვილი“ ფორმით ფიქსირდება. იზა ჩანტლაძე ყურადღებას ამახვილებს გვარის წარმოების იშვიათ ფორმაზე, რომელიც „-ულ“ სუფიქსითაა ნაწარმოები. 1700 წლის საბუთში დასტურდებიან ბერაული და ბერიული, დღეს კი მცირე რაოდენობით ცხოვრობენ ბეროკაულები. აღსანიშნავია, რომ ფორმა „ბერული“ XVI საუკუნის აჭარის დავთრებშიც იძებნება, რაც მიუთითებს, რომ ის სრულფასოვანი მორფოლოგიური ერთეულია.

მონათესავე გვარები

ქართულ ენაში ბერ- ძირზე მრავალი გვარია აღმოცენებული. ენათმეცნიერული კვლევების მიხედვით, ამავე ძირიდან მომდინარეობს როგორც მარტივი, ისე რთული შედგენილობის სახელები: ბერიშვილი, ბერაძე, ბერუაშვილი, ასევე კახაბერიძე და გულაბერიძე. თუმცა, მათი ნათესაობა მხოლოდ ენობრივია. „ტბეთის სულთა მატიანეში“ უკვე ფიქსირდებიან კახაბერისძე და წითელბერისძე, ნიკოლოზ გულაბერისძე კი X-XI საუკუნეებში მოღვაწეობდა, რაც ადასტურებს, რომ ეს პარალელურად ნაწარმოები ფორმებია და არა ბერიძიდან გამოყოფილი გვარები. ხალხური გადმოცემა, თითქოს მეფე გიორგი III-მ რომელიმე ბერიძეს კახაბერიძეობა უბოძა, მხოლოდ საგვარეულო ლეგენდაა. ასევე, ისეთი სახელები, როგორიცაა გოგიბერიძე ან კობერიძე, ბერიძეებს მხოლოდ საერთო ფესვით უკავშირდებიან.

ბერ- ძირის გვარები →

შესწორება

ერთ-ერთ ქართულ გამოცემაში გვხვდება მტკიცება, თითქოს „ბერიძედან წარმოქმნილია 33-ზე მეტი გვარი“. ეს მოსაზრება მცდარია. მტკიცების ავტორებს ერთმანეთში ერევათ ბერ- ძირიდან ნაწარმოები მრავალრიცხოვანი გვარების დიდი ჯგუფი და უშუალოდ ბერიძის გვარიდან შტოების გამოყოფა. სინამდვილეში, ისეთი გვარები, როგორიცაა ბერიშვილი ან კახაბერიძე, საერთო ძირის მიუხედავად, დამოუკიდებლად წარმოშობილი სახელებია. ერთადერთი დადასტურებული მცირე ჯგუფი, რომელიც უშუალოდ ბერიძის გვარიდან ნაწარმოებ სახელად მიიჩნევა, ქართლ-კახეთში მცხოვრები ბერიძეშვილები არიან.