გვარის წარმოშობაზე არაერთი გადმოცემა არსებობს. მათ შორის განსაკუთრებით საყურადღებოა 1961 წელს ჩაწერილი ერკოტელი ბერის ისტორია და სამი ძმის ამბავი, რომელსაც აკადემიური ჩამწერი ჰყავს. არცერთი ეს თქმულება დოკუმენტური ისტორია არ არის, თუმცა ისინი ხალხური მეხსიერების ნამდვილ ნიმუშებს წარმოადგენენ. სამი ძმის ლეგენდა ხალხური ცდაა, აიხსნას ერთი და იმავე გვარის საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში არსებობა, ერკოტის ჩანაწერი კი მხოლოდ ერთი სოფლის შტოგვარის წარმოშობას აღწერს. ენათმეცნიერება გვარის სიმრავლეს სრულიად სხვაგვარად — დამოუკიდებელი კერების გაჩენით ხსნის.
ერკოტის ბერი
რას ჰყვებიან ბერიძეები საკუთარ თავზე? მთელი ტრადიციის ერთ-ერთი მთავარი ტექსტია 1961 წელს ჩაწერილი თქმულება ერკოტელი ბერის შესახებ. ეს არის ნამდვილი საველე ჩანაწერი, რომლის მიხედვითაც, თათრების შემოსევის დროს ზარზმიდან გამოქცეულა ბერი, სოფელ ერკოტში ცოლი შეურთავს, გლეხობისთვის მიუყვია ხელი და ფარულად მაინც სწირავდა ხოლმე, გვარად კი ბერიძე დაწერილა. ჩანაწერი სოფელ ერკოტს შეცდომით ახალციხის რაიონს მიაკუთვნებს, სინამდვილეში კი ის ასპინძის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს. მიუხედავად იმისა, რომ ტექსტი ისტორიულ დოკუმენტს არ წარმოადგენს, იგი ინარჩუნებს კონკრეტულ გეოგრაფიულ არეალს და ასახავს იმ გარემოს, სადაც შტოგვარის მატარებლები ცხოვრობდნენ.
მესხეთში (ახალციხის რ-ნი) ბერიძეზე ასეთი თქმულება არსებობს: „სოფელ ერკოტის უმრავლესობა გვარად არიან ბერიძეები, რომლებიც ერთი ბერისაგან მოშენებულან. თათრების შემოსევის დროს ეს ბერი გამოქცეულა ზარზმიდან, თათრებს ეჭვი რომ არ მიეტანათ, ამიტომ სოფელ ერკოტში უთხოვია ცოლი, მიუყვია ხელი გლეხობისათვის და ჩუმად დარბაზებში მაინც სწირავდა ხოლმეო. გვარად კი დაწერილა ბერიძე. დღეს ამ გვარეულობას ეძახიან ზანდარიენთს, უფრო უწინ კი ეძახდნენ ზარზგიენთს“ (ქართ. დიალექტოლოგია, I, 362)
ბერიძეებს, თავდაპირველად, ყველას ,,ზანდარიენთ” უწოდებდნენ, მერე, როცა გამრავლდნენ, სხვადასხვა, ე.წ ჯიშებად დაიყვნენ, რომლებსაც დღეს უწოდებენ გიგოლიენთ, სოსანიენთ, ხუშუტიენთ, ალაჯიენთ, ყარათლიენთ, ჩოლაღიენთ და, დღეს მხოლოდ რამდენიმე ოჯახია, რომლებსაც ისევ ზანდარიენთ უძახიან.
ლეგენდა ერკოტელ მონაზონზე, რომელიც ზარზმიდან თათრებს გამოექცა, ფარულად სწირავდა და სათავე დაუდო ზანდარიენთის შტოს.
ჩაწერილი ფოლკლორია. ინახავს საინტერესო მეხსიერებას შიდასასოფლო დაყოფაზე, თუმცა არ წარმოადგენს საისტორიო წყაროს.
2022 წელს ჩაწერილი ზეპირი ისტორია ერკოტის შესახებ, რომელიც აერთიანებს სამ დეტალს: მონაზვნად შემდგარ დამნაშავეს, „ერის კოტაობის“ თამაშებსა და ვარნეთელ პატარძალს.
ცოცხალი ფოლკლორული გადმოცემა. ღირებულია შტოს ისტორიის შესასწავლად, თუმცა მასში მოყვანილი ფაქტები დოკუმენტურ დადასტურებას მოკლებულია.
სამი ძმა
ვინ ჩაიწერა ბერიძეების თქმულებები? გვარის მეორე მთავარი გადმოცემა სამი ძმა ბერის შესახებ 1965 და 1979 წლებში მკვლევარმა ილია მაისურაძემ დააფიქსირა. ამ ვერსიის თანახმად, ჟამიანობის დროს ზარზმელი ბერებისთვის გამრავლება უბრძანებიათ, რის შემდეგაც სამი ძმა აჭარაში, მესხეთსა და გურიაში წასულა. მართალია, თქმულებას ისტორიული საფუძველი არ გააჩნია, მაგრამ მას აკადემიური ჩამწერი ჰყავს. ეს არის ხალხური მცდელობა, აიხსნას ის ფაქტი, თუ რატომ გვხვდება ერთი გვარი სამ სხვადასხვა რეგიონში. ენათმეცნიერება კი ამ ფაქტს სრულიად სხვაგვარად, გვარის დამოუკიდებელი კერების არსებობით ხსნის.
ჟამიანობის დროს ზარზმელი ბერებისათვის უბრძანებიათ, რომ თქვენი ბერმსახურება აღარ შეიძლება, უნდა გამრავლდეთო. ბერები სამი ძმები ყოფილა. ერთი ძმა წასულა აჭარაში, მეორე მესხეთში და მესამე — გურიაში, გვარად კი დაწერილან ბერიძეები.
ილია მაისურაძის ცნობით (1965, 1979), ბერიძეთა წინაპარი სამი ძმა ყოფილა – სამივე ასკეტი. რაღაც ჟამიანობას სოფელ ზარზმაში ხალხი გაუწყვეტია; მხოლოდ იქაური მონასტრის ბერები გადარჩენილან, რომელთათვის იმ დღიდან ბერობა აუკრძალავთ – უნდა დაოჯახდეთო. ერთი ძმა მესხეთ-ჯავახეთში გამრავლებულა, მეორე – აჭარაში, მესამე კი – გურიაში.
ბაქარ ბატონიშვილის მოწმობით, ვახტანგ VI-სთან ერთად რუსეთში წასული თავადი კახაბერიძე ვახტანგის დედას, გურიელის ასულ თუთას, მზითვად მოჰყოლია. ამავე ცნობით, კახაბერიძე XII საუკუნეში, გიორგი III-ის დროს, გამოჰყოფია ბერიძეთა გვარს.
ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც ჟამიანობისას ზარზმიდან სამი ძმა-მონაზონი გაგზავნეს, რათა ერისკაცული ცხოვრება დაეწყოთ და ისინი შესაბამისად აჭარაში, მესხეთსა და გურიაში დასახლდნენ.
მეოცე საუკუნეში ჩაწერილი ლეგენდა. იგი ხალხური მცდელობაა ახსნას გვარის ფართო გავრცელება, რასაც მეცნიერება ენობრივი ფუძით ხსნის.
საგვარეულო ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც კახაბერიძეები და გულაბერიძეები ბერიძეებს გამოეყვნენ მეფის ბრძანებით.
ეწინააღმდეგება შუა საუკუნეების ისტორიულ საბუთებს, სადაც კახაბერისძე უკვე დამოუკიდებლად ფიქსირდება.
მტკიცებულება
არის თუ არა ამ თქმულებებში სიმართლის მარცვალი? ყველა მათგანი D კატეგორიას, ანუ ზეპირ გადმოცემას განეკუთვნება და ისტორიულ ფაქტად ვერ ჩაითვლება. თუმცა, აუცილებელია საველე ჩანაწერების პატივისცემა, რადგან ისინი ცოცხალი ფოლკლორის ნაწილია. ერკოტის 1961 წლის თქმულებაში ნახსენები შტოგვარები — „ზანდარიენთი“ და „ზარზგიენთი“, ისევე როგორც 2022 წლის ინტერვიუში დაფიქსირებული „გიგოლიენთი“, „სოსანიენთი“, „ხუშუტიენთი“, „ალაჯიენთი“, „ყარათლიენთი“ და „ჩოლაღიენთი“ დღესაც ცოცხალია და ამ ოჯახებს ახლაც ასე უწოდებენ. ეს სახელები ცოცხალი ფაქტებია ხალხური მეხსიერების შესახებ. ამიტომ, მართალია, ლეგენდებს ისტორიულობას ვერ მივანიჭებთ, მაგრამ მათი უარყოფაც არ ღირს, რადგან ისინი ფასეულ ეთნოგრაფიულ მასალას წარმოადგენენ.
ზეპირი გადმოცემით ბერიძეებს, განსაკუთრებით ქვემო აჭარის ბერიძეებს იხსნიებდნენ ბეგებად (წოდება თავადაზნაურთა ანალოგი იყო).
სხვა გადმოცემები
გმირული ხასიათის ზეპირი ტრადიცია ზესოფლელი მემედ-ბეგ ჩახალოღლი-ბერიძისა და მისი საგანგებო თოფის შესახებ.
ზეპირი გადმოცემა, რომლის სიუჟეტი ეპოქასთან თანხვედრაშია, მაგრამ კონკრეტული ისტორიული დეტალები საარქივო მასალით არ დასტურდება.
ბლოგის ცნობა, თითქოს ყარსუმ ბერიძემ ერეკლე მეორის ნაჩუქარი ხმალი იგდო ხელთ.
ხმალი რეალური სამუზეუმო ექსპონატია, მაგრამ მისი მოპოვების ისტორია მხოლოდ ანონიმურ ბლოგს ეყრდნობა და საბუთებით არ მტკიცდება.
სვანური ზეპირი გადმოცემა ღადიშიდან წამოსული ხუთი ძმისა და შახი ბერიძის შესახებ.
სვანეთში გავრცელებული საგვარეულო ლეგენდა, რომელიც დამატებით შესწავლას მოითხოვს და ჯერჯერობით არ დასტურდება წერილობით.
ადგილობრივი ისტორიები გვარების შეცვლისა და გადასახლებების შესახებ, თითქოს სხვა გვარები ბერიძეებად დაიწერნენ.
ტიპური ადგილობრივი ფოლკლორი. ისტორიულად გვართა შეცვლის ფაქტები ხდებოდა, მაგრამ ამ კონკრეტული ისტორიების დამამტკიცებელი საბუთები არ არსებობს.
რუსეთში ემიგრირებული ოჯახის გადმოცემა, რომ მათ საგვარეულო ხაზში ქართველი თავადები იყვნენ.
ეს არის წმინდა საოჯახო ლეგენდა, რომელსაც თავად შთამომავლებიც ასეთად განიხილავენ.
ბერიები
განსაკუთრებით საყურადღებოა ტრადიცია სოფელ ბერიების შესახებ, რომელიც ყველაზე მყარი ხალხური მტკიცებაა არსებულ გადმოცემებს შორის. ამ თქმულების თანახმად, თანამედროვე ასპინძელი ბერიძეები სწორედ ბერიებიდან არიან წამოსულნი, ხოლო, როგორც ჩანს, ზემოაჭარელი ბერიძეებიც ყოფილი მესხები არიან. ეს ვერსია გამორჩეულია იმით, რომ სასწაულების ნაცვლად კონკრეტულ ადგილს ასახელებს და გვთავაზობს მიგრაციის სავარაუდო მარშრუტს მესხეთიდან ზემო აჭარისკენ. მიუხედავად იმისა, რომ მიგრაცია დოკუმენტურად არ დასტურდება, ენათმეცნიერული პოლიგენეზის არგუმენტმა ამ ხალხურ ვერსიას აუცილებლად უნდა გაუწიოს ანგარიში და უპასუხოს.
გადმოცემის მიხედვით, თანამედროვე ასპინძელი ბერიძეები სწორედ ბერიებიდან არიან წამოსულნი. რაც შეეხება ზემოაჭარელ ბერიძეებს, როგორც ჩანს, ისინიც ყოფილი მესხები არიან.
ასპინძელი ბერიძეების გადმოცემა, რომ ისინი წარმოშობით სოფელ ბერიებიდან არიან.
ყველაზე საინტერესო ზეპირი ცნობა, რადგან ასახელებს კონკრეტულ გეოგრაფიულ პუნქტს. მიუხედავად ამისა, საარქივო საბუთები ამ კავშირს არ ადასტურებს.
ახო
საინტერესოა, რომ აჭარაში სამი ძმის თქმულება მხოლოდ ბერიძეებს არ უკავშირდება და იგი ფართოდ გავრცელებული ჟანრია. მაგალითად, ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახოში, სადაც დღეს ბერიძეებიც ცხოვრობენ, ადგილობრივი ტრადიციით ყველაზე ძველ გვარად ნაკაშიძე მიიჩნევა. ახოს საკუთარი ლეგენდაც აქვს სამი ძმის — გურძაის, კუჭულაისა და სამუნაის — შესახებ, რომელიც სრულიად არ არის დაკავშირებული ბერიძეებთან. სამი ძმის ამბები დამაარსებელთა შესახებ აჭარის სხვადასხვა კუთხეში გვხვდება. ამ თქმულებების ერთ სივრცეში შეგროვება და მხოლოდ ბერიძეების გვარისთვის მიკუთვნება ხელოვნურად შექმნიდა იმ ტრადიციას, რომელიც სინამდვილეში არ არსებობს.
არასწორი · 1
- ბ-313
ტენდენცია, რომლის მიხედვითაც აჭარაში გავრცელებული ყველა ლეგენდა სამი ძმის შესახებ ბერიძეებს მიეწერება.
მსგავსი სიუჟეტები ტიპურია სხვადასხვა გვარისთვის. მაგალითად, ახოში სამი ძმის ლეგენდა რეალურად ნაკაშიძეების საგვარეულოს უკავშირდება.
იმერეთი და ქართლი
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ იმერეთსა და ქართლში ბერიძეების წარმოშობის შესახებ არანაირი გადმოცემა არ მოგვეპოვება. ყველა ცნობილი ლეგენდა მხოლოდ მესხეთიდან, გურიიდან, აჭარიდან, სვანეთიდან ან რუსეთის ემიგრაციიდან მოდის. ქართლსა და იმერეთში, სადაც ბერიძეები გლეხები და მონასტრის ყმები იყვნენ, კვლევამ ვერ გამოავლინა ვერც ერთი დამფუძნებელი ლეგენდა, შტოგვარის სახელი ან საგვარეულო მეხსიერება. ეს დანაკლისი თავისთავად მეტყველია: წარმოშობის ლეგენდები, როგორც წესი, უკავშირდება იმ ოჯახებს, რომლებსაც საკუთარი სოციალური სტატუსის ახსნა სჭირდებოდათ. სადაც ოჯახს ასეთი სტატუსი არ ჰქონდა, არც ლეგენდები იქმნებოდა.
ბერიძე — გვარის ისტორია · გადმოცემები · https://beridze.info/legends/ (ნანახია 2026-09-12)legends · §6 · ბოლო განახლება 2026-09-12 · შესწორების გაგზავნა