აჭარაში ბერიძეების ისტორია რთული და მრავალშრიანია. მტკიცება, თითქოს გვარი აქ მეთექვსმეტე საუკუნიდან იღებს სათავეს, არ დასტურდება დოკუმენტებით, რადგან 1566–1574 წლების ოსმალურ დავთრებში მემკვიდრეობითი გვარი ბერიძე არ იძებნება (A). ოსმალთა ბატონობის პერიოდში ბერიძეებს სხვადასხვა სახელით მოიხსენიებდნენ, რაც მკვლევართა აზრით, ერთი გვარიდან შტოგვარების გამოყოფაზე მიუთითებს (A). დღეს ბერიძეები აჭარის ხუთივე მუნიციპალიტეტის მრავალ სოფელში ცხოვრობენ. მეოცე საუკუნის სახელობითი სიები თვალნათლივ აჩვენებს ამ გვარის წარმომადგენელთა ტრაგიკულ ბედს.
სად ცხოვრობენ
აჭარა ბერიძეების ყველაზე დიდი დემოგრაფიული ცენტრია. 2012 წლის ოფიციალური მონაცემებით, რეგიონში 16 173 ბერიძე ცხოვრობდა. ხშირად მიიჩნევენ, რომ გვარის მთავარი ბუდე ხულოა, თუმცა 1995 წლის სტატისტიკა საპირისპიროს ამტკიცებს: ყველაზე მეტი ბერიძე ხელვაჩაურში (3 703), ქობულეთში (2 706), ბათუმსა (2 517) და ქედაში (2 502) ცხოვრობდა, სადაც ისინი პირველ ადგილს იკავებდნენ. შუახევში (1 638) გვარი მეორე ადგილზე იყო, ხოლო ხულოში (1 126) — მხოლოდ მეხუთეზე (A). შესაბამისად, ბერიძეების მთავარი საყრდენი არა მაღალმთიანი ხულო, არამედ ქვემო აჭარა და ზღვისპირეთია. დღეისათვის ბერიძეების ოჯახები აჭარის ხუთივე მუნიციპალიტეტის ათეულობით სოფელში მკვიდრობენ (A).
| ადგილი | რიცხვი | წელი | ხარისხი |
|---|---|---|---|
| აჭარა | 14,192 | 1995 | B |
| აჭარა | 16,173 | 2012 | B |
| ხელვაჩაური | 3,703 | 1995 | B |
| ქობულეთი | 2,706 | 1995 | B |
| ბათუმი | 2,517 | 1995 | B |
| ქედა | 2,502 | 1995 | B |
| შუახევი | 1,638 | 1995 | B |
| ხულო | 1,126 | 1995 | B |
არასწორი · 1
- ბ-305
გავრცელებული მოსაზრება, თითქოს ხულო ბერიძეთა მთავარი ბუდე და უდიდესი კერაა.
სტატისტიკურად, ბერიძეთა უდიდესი ნაწილი ხელვაჩაურსა და ზღვისპირეთში ცხოვრობს. ძველი მონაცემებით ხულო ამ კუთხით მხოლოდ მეხუთე ადგილზეა.
დავთრები
როდის ჩანან ბერიძეები აჭარაში? დოკუმენტური სურათი ცალსახაა: გამოცემულ ოსმალურ დავთრებში მემკვიდრეობითი გვარი ბერიძე არ ფიქსირდება. 1566–1574 წლების ვრცელ დავთარში გვხვდება მხოლოდ ძირები: ბერული, ბერუკი და თავბერი. საგულისხმოა, რომ ქვედა კურძაში სუფიქსი „-ული“ მეორე სახელის ადგილს იკავებს და არა შემოკლებული გვარისას. რაც შეეხება ზესოფელს, ამავე დავთრის მიხედვით იქ ისფენჯს ხუთი დასახელებული კომლის უფროსი იხდიდა, თუმცა მათ შორის არც ერთი ბერიძე არ დასტურდება (A). შესაბამისად, მოსაზრება, თითქოს ბერიძეები აჭარაში მეთექვსმეტე საუკუნიდან უწყვეტად ცხოვრობენ, წერილობით წყაროებს არ ეყრდნობა (A).
ქ: ესე: წყალობის: წიგნი: დაგიწერე: მტკიცე: უქცეველი: მიმამოუღებელი: და გაჯებინე: ცინცაძემან: ... მოწამენი: არიან: ... იესე: ფირანიშვილი: ბერიძე: ბეჟიტაი:
13. სოფელი ზედსოფელი, ექვემდებარება ქვემო აჭარას. ზაქარია ძე ქარანიასი / ზაქარია ძე მამიასი / ბაბუნა ძე მისი / მახარობელ ძე სარქისისა / თედორე ძმა მისი / ჯამი 5000 / ისფენჯი - 5 კაცი, 125
ქრონოლოგია
- XV ს. · II ნახ. A
მოწამენი: არიან: ... იესე: ფირანიშვილი: ბერიძე: ბეჟიტაი:
- 1566–1574 A
მამისა ბერული / თავბერი ძე მისი
არასწორი · 2
- ბ-307
უარყოფილი მოსაზრება, თითქოს მეთექვსმეტე საუკუნის აჭარის დავთრებში ბერიძეები უკვე ირიცხებიან, თუმცა ოსმალო მოხელეების მიერ ისინი შეცდომით პირად სახელებად არიან ჩაწერილნი.
შემორჩენილ დავთრებში გვხვდება სხვადასხვა ფორმები, მაგრამ მტკიცება, რომ ეს ბერიძის დამახინჯებული ფორმებია, ისტორიულად გაუმართლებელია.
- ბ-308
კატეგორიული მტკიცება, თითქოს ერთიანი გვარი აჭარაში უწყვეტად მეთექვსმეტე საუკუნიდან მკვიდრობს.
დოკუმენტურად დასტურდება სახელის ქრისტიანული ფორმების არსებობა, ხოლო ამავე გვარის მძლავრი გავრცელება მეცხრამეტე საუკუნის რეალობაა.
-ოღლი
ოსმალთა ბატონობის პერიოდში აჭარაში ბერიძეებს სხვადასხვა ზედწოდებითა და დაბოლოებით („-ოღლი“) მოიხსენიებდნენ. ეს მიუთითებს ერთი დიდი გვარიდან ცალკეული შტოგვარების გამოყოფაზე (A). ადგილობრივი გადმოცემების თანახმად, გეგელიძეებსა და კოკოტაურში დასახლებული ბერიძეები აბუქეთელოღლებად იწოდებოდნენ (D). გობრონეთში ისტორიულად დასტურდება ქოროღლების შტო (A), ხოლო ძენწმანში მცხოვრებთ სარაჯოღლებად მოიხსენიებდნენ (B/D). ასევე ცნობილია ბერიძე-ახმედოღლისა და ბერიძე-დაუთოღლის შტოები. ფურტიოსა და ოლადაურში მცხოვრებ ბერიძეებს კი ყადისანებს ეძახდნენ, რაც ნური ეფენდის მამის, აჰმედ „ინჯა ყადის“ სახელს უკავშირდება (B).
ბერიძეებისათვის ოსმალთა ბატონობის პერიოდში შეურქმევიათ ხაბაძოღლი, ქოროღლი, ჰაიდაროღლი, ოგოროღლი, ჰაჯიოღლი, ნიგაზევლოღლი ... (ბარამიძე, 2021: 122). ეს ფაქტი მიუთითებს იმას, რომ ადგილი უნდა ჰქონოდა ერთი გვარიდან შტოგვარების გამოყოფას (თოფჩიშვილი, 2010: 260).
ორცვაში და ძენწმანში ცხოვრობენ ნაკაშიძეები. მათი უმეტესობა თურქთა ბატონობის დროს იწერებოდა სარაჯოღლის, ასევე სარაჯოღლები არიან ძენწმანში ბერიძეები.
მტკიცებულება
- ბ-017 A
ოსმალთა ბატონობის პერიოდში ბერიძეებისათვის შეურქმევიათ ხაბაძოღლი, ქოროღლი, ჰაიდაროღლი, ოგოროღლი, ჰაჯიოღლი, ნიგაზევლოღლი — შტოგვარების გამოყოფის ნიშანი.
- ხაბაძოღლი
- ქოროღლი
- ჰაიდაროღლი
- ოგოროღლი
- ჰაჯიოღლი
- ნიგაზევლოღლი
- სარაჯოღლები
სიები
მეოცე საუკუნემ აჭარელ ბერიძეებს მძიმე განსაცდელი მოუტანა. 1937 წლის ზესოფლის რეპრესირებულთა სიაში ექვსი ბერიძეა: აბდულ მემედის ძე, მურად, ნური, მუხამედ, ხულუს და რემზი (A). 1951 წლის გადასახლებულთა სიაში ათი სახელი იკითხება: ხუსეინ მეჯიდის ძე (გობრონეთი), თევფიყ ქერემის ძე და ხასია ისმაილის ძე (ახო), ოსმან ალის ძე (ცხმორისი), ეუბ ახმედის ძე (ხარაულა), ფეზლი ხემიდის ძე და ყებას ხემიდის ძე (ზვარე), ხულუს ახმედის ძე, მემედ ყავთანის ძე და ხემიდ არიფის ძე (ზესოფელი) (A). ამ სიების მიღმა ადამიანების ტრაგედიაა: 102 წლის ზექიე ბერიძე იხსენებდა, როგორ დააპატიმრეს მისი ქმარი ნური და მაზლი მუხამედი; მუხამედი დახვრიტეს, ნური კი გადაასახლეს (C).
1937 წელს ზექიეს ქმარი, ნური ბერიძე ძმასთან, მუხამედთან ერთად დაიჭირეს. მათ სამშობლოს ღალატი დააბრალეს, ნური გადაასახლეს, მუხამედი კი დახვრიტეს.
1937
- ზესოფელი · A
აბდულ მემედის ძე, მურად, ნური, მუხამედ, ხულუს, რემზი
სოფელი ზესოფელი 1. ავალიანი ხუსეინ 2. ბერიძე აბდულ მემედის ძე 3. ბერიძე მურად 4. ბერიძე ნური 5. ბერიძე მუხამედ 6. ბერიძე ხულუს 7. ბერიძე რემზი …
1951
- ახო · A
თევფიყ ქერემის ძე ხასია ისმაილის ძე
- გობრონეთი · A
ხუსეინ მეჯიდის ძე
- ხარაულა · A
ეუბ ახმედის ძე
- ცხმორისი · A
ოსმან ალის ძე
- ზესოფელი · A
ხულუს ახმედის ძე, მემედ ყავთანის ძე, ხემიდ არიფის ძე
- ზვარე · A
ფეზლი ხემიდის ძე ყებას ხემიდის ძე
109. ბერიძე ხულუს ახმედის ძე _ ზესოფელი 110. ბერიძე მემედ ყავთანის ძე _ ზესოფელი 111. ბერიძე ხემიდ არიფის ძე _ ზესოფელი
ნური ეფენდი
აჭარის საგანმანათლებლო ისტორიაში გამორჩეული ადგილი უჭირავს ნური ეფენდი ბერიძეს. თედო სახოკია მასზე წერდა, რომ იგი „ქართულად წმინდად ლაპარაკობს“ (A). 1915 წლის ოქტომბერში ოლადაურში, საკუთარ სახლში, მან სკოლა გახსნა. 1916 წლის პრესის ცნობით, ის სჯულის მასწავლებელი იყო და „ყველას ეჩიჩინება: შვილები ქართულ სკოლაში აღზარდეთო“ (A). სკოლის პირველი მოსწავლე, მემედ მიქელაძე, იხსენებდა: „ქართულ და რუსულ ენებს გურული მასწავლებელი ილიკო ნაცვალაძე გვასწავლიდა, არაბულს კი – ოლადაურელი ნური ეფენდი, ყადი ახმედის ძე ბერიძე“ (A). მისი დამსახურება ფასდაუდებელია ქართული სკოლის გადარჩენის საქმეში.
წევრი ხულოს მეჯლისისა წმინდა ქართული სტუმართმოყვარეობით გაგვიმასპინძლდა. აქეთკენ ნასწავლ კაცად ითვლება, რის გამოც ეფენდის ტიტული აქვს. ქართულად წმინდად ლაპარაკობს. იცნობს აჭარაში ქართული წიგნების შემოტანის პიონერს – ბატონ ჭიჭინაძეს.
ოლადაურის სკოლაში სწავლობს 20 ვაჟი. მასწავლებლად არის ახალგაზრდა ილია ნაცვალაძე, ...სჯულის მასწავლებლად კი მთელ აჭარაში კარგად ცნობილი ხოჯა ნური ეფენდი ბერიძე, რომელიც სკოლის წარმატებას დიდად უწყობს ხელს. სკოლაში მისი ვაჟიც სწავლობს და გადაწყვეტილი აქვს, შვილს სწავლა გიმნაზიაში გააგრძელებინოს. ნური ეფენდი ყველას ეჩიჩინება: შვილები ქართულ სკოლაში აღზარდეთო.
– გურჯი ოსმალური სიტყვა არის და ჩვენებურს ენაზედ იგი ნიშნავს ქართველს. შენი ქალ-ბაღანა თუკი სახლში ამ ენაზედ ლაპარაკობს, მაშ იმას სწორედ უთქვამს შენთვის და ამიტომ მის დასჯის თხოვნას თავი დაანებეთ.
ჩვენს სოფელში ქართული სკოლის გახსნას თავის დროზე მარტოოდენ საგანმანათლებლო დანიშნულება არ ჰქონია – ეს ფაქტი მაშინ უდიდეს ეროვნულ-სახელმწიფოებრივ მოვლენად იქცა. რომ ქართული სკოლა არა, აუცილებლად გაგვათათრებდნენ, იმდენად ახლოს ვიყავით მათთან ტერიტორიულადო.
პირი
- ნური ეფენდი ბერიძე A
XIX–XX · ფურტიო · აჭარა · ყადი
თაობები
მთელ საგვარეულო ბაზაში ფურტიო-ოლადაურის ბერიძეების შტო ერთადერთია, რომლის უწყვეტი გენეალოგიური ხაზის გავლება ზედიზედ ექვსი თაობის მანძილზეა შესაძლებელი. ეს ისტორიული ხაზი ასე გამოიყურება: აჰმედ „ინჯა ყადი“ ბერიძე, მისი ვაჟი ნური ეფენდი, ნურის შვილი ნუსრედინი (რომელიც 1938 წელს დახვრიტეს), ნუსრედინის შვილები — ასიე და ნიაზ ბერიძეები, და ასიეს შვილთაშვილი დანიელ ბერიძე (B). ამ ოჯახის ისტორიას უკავშირდებიან სხვა ცნობილი პირებიც: ნური ეფენდის ძმისშვილი იუსუფ ბერიძე სხალთის თემს ედგა სათავეში, ხოლო ნურის სიძეები ჰუსეინ თავდგირიძე და ალისულთან გელაძე იყვნენ (A). ეს ექვსთაობიანი ხე აჭარელი ბერიძეების ისტორიული მეხსიერების უნიკალური ნაწილია.
- I აჰმედ „ინჯა ყადი“ ბერიძე —
- II ნური ეფენდი ბერიძე A
- III ნუსრედინ ბერიძე B
- IV ასიე ბერიძე B · ნიაზ ბერიძე —
- … დანიელ ბერიძე —
ბერიძე — გვარის ისტორია · აჭარა · https://beridze.info/adjara/ (ნანახია 2026-09-12)adjara · §5.1 · ბოლო განახლება 2026-09-12 · შესწორების გაგზავნა