ბერიძე მარტივფუძიანი გვარია, რომელიც აგებულია პირსახელზე „ბერი“ დართული მაწარმოებლით „-ძე“ (მ. კობერიძე, 2024; შეფასება: A). შუა საუკუნეებში ადამიანის აღსანიშნავად ხშირად მამის სახელს იყენებდნენ — მაგალითად, ბერის შვილს „ბერის ძედ“ მოიხსენიებდნენ. საუკუნეების განმავლობაში ეს პატრონიმული ფორმა გაიყინა და მემკვიდრეობით გვარად იქცა. ამრიგად, ბერიძე თავდაპირველად „ბერის შვილს“ ნიშნავდა. მცდარია მოსაზრება, თითქოს გვარი მონაზონს უკავშირდება. სინამდვილეში, „ბერი“ დადასტურებული მამაკაცის პირსახელია, რასაც 1616–1621 წლების ცაიშის სიგელიც მოწმობს.
ფორმანტი -ძე
ქართულ ანთროპონიმიკაში „-ძე“ ყველაზე მრავალრიცხოვანი პატრონიმული ფორმანტია, რომელიც მამრობითი სქესის შთამომავალს ნიშნავს. ადრეულ ეტაპზე ის ცოცხალ კონსტრუქციას ქმნიდა: ადამიანის სახელს ემატებოდა მამის სახელი. მაგალითად, 1595 წლის ოსმალურ „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდ დავთარში“ დადასტურებული ჩანაწერები — პაპუნა ბერისძე, გულა ბერისძე, ენუქა ბერისძე და ასლანბეგ ბერისძე — სწორედ ასეთი ცოცხალი მამის სახელებია (სერგი ჯიქია, 1941; შეფასება: A). ეს ადამიანები იყვნენ ვინმე ბერის ძენი. დროთა განმავლობაში ეს აღწერილობითი ფორმა გამყარდა და უცვლელ, შთამომავლობით საგვარეულო სახელად იქცა. სავარაუდოა, რომ 1411 წლის საბუთში დამოწმებული „ბერისძე“ ჯერ კიდევ პატრონიმი იყო.
ბერე ჭანურში მეორადი სუფიქსაციის გარეშე მხოლოდ ერთ გვარშია შემონახული. ესაა: კაკუბერი ,,კაკუს ძე“, დანარჩენ შემთხვევაში ბერე (ბერი) დაბოლოებიან ფორმებს დართვია -ა სუფიქსი (სამეგრელოში) და -ძე (აჭარა-გურია-იმერეთში) (ცხადაია 2000, 29).
მტკიცებულება
- ბ-003 A
აჭარაში მარტივფუძიანი წყვილია ბერიძე და ბერასძე (ბერ-ა-ს-ძე), რაც პირსახელებს ბერი და ბერა გვავარაუდებინებს.
რიცხვები
ქართულ საგვარეულო სახელებში ორი ძირითადი მაწარმოებელი სუფიქსი ჭარბობს: „-ძე“ და „-შვილი“. ფორმანტი „-ძე“ ყველაზე მრავალრიცხოვანია საქართველოში — ამ დაბოლოების მქონე გვარებს 1 649 222 მოქალაქე ატარებს, მაშინ როცა „-შვილი“ დაბოლოების მქონე გვართა მატარებელთა რიცხვი 1 303 723-ს შეადგენს (ა. სილაგაძე, ა. თოთაძე, 1997; შეფასება: A). „-ძე“ ისტორიულად ვაჟიშვილს აღნიშნავს და უმეტესად დასავლეთ საქართველოშია გავრცელებული. ორივე ფორმანტი თანაბარი ისტორიული მნიშვნელობისაა.
ბერისძე
გვარის დღევანდელი ფორმა ენობრივი განვითარების შედეგია. გამჭვირვალე ფორმა იყო „ბერისძე“, რომელიც ნათესაობითი ბრუნვის „-ის-“ ნიშანს შეიცავდა. ამ ფორმით გვხვდება იგი პირველ დათარიღებულ ისტორიულ დოკუმენტში — 1411 წლის სიგელში, სადაც მოხსენიებულია დავით ბერისძე (შეფასება: A). იმავე ფორმით არიან ჩაწერილნი 1595 წლის ოსმალურ დავთარშიც: პაპუნა, გულა, ენუქა, ასლანბეგ და ტემოთ(?) ბერისძეები. ეს არქაული ფორმა შემოინახა ხევსურულმა დიალექტმა (ა. ღლონტი, 1986; შეფასება: A). იზა ჩანტლაძის განმარტებით, ენაში მომხდარი ფონეტიკური გამარტივებით „ბერ-ის-ძე“ ჩამოყალიბდა როგორც „ბერ-ი-ძე“, ისევე როგორც „ბერ-ის-შვ-ილ-ი“ იქცა „ბერ-ი-შვ-ილ-ი“-დ (შეფასება: A).
15. სოფელი ერკოტა [...] ვარძელ გიორგისძე / პაპუნა ბერისძე / სამადა იოსებისძე / იმარინდო ქეთხუდა / ჯამი 11600 / ისფენჯი, 7 კაცი—175
- ბ-201 დაუდასტურებელი
ცნობა, თითქოს მეცამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში უკვე მოიხსენიება ბერიძე „პირთა ანოტირებული ლექსიკონის“ მიხედვით.
ბერ- ძირის გვარები
ბერიძე ეკუთვნის იმ ქართულ გვართა ფართო ოჯახს, რომლებიც საერთო „ბერ-“ ძირზეა აგებული. ამ ჯგუფში შედიან როგორც მარტივი, ისე რთულფუძიანი გვარები: ბერიშვილი, ბერაძე, კახაბერიძე, გულაბერიძე, გოგიბერიძე, ღოღობერიძე და სხვები (მ. კობერიძე, 2024). მიუხედავად საერთო ენობრივი ძირისა, ეს გვარები ერთი წინაპრისგან ან უშუალოდ ბერიძეებისგან არ წარმოშობილან (შეფასება: A). შუა საუკუნეებში „კახაბერი“ და „გულაბერი“ დამოუკიდებელ პირსახელებად გამოიყენებოდა, რისი დასტურიც მეათე-მეთერთმეტე საუკუნეების მოღვაწე ნიკოლოზ გულაბერისძე და „ტბეთის სულთა მატიანეში“ მოხსენიებული კახაბერისძეა. შესაბამისად, ისინი გვარებადაც პარალელურად ჩამოყალიბდნენ. გურიასა და მესხეთში არსებული ზეპირი გადმოცემა, თითქოს კახაბერიძეები და გულაბერიძეები სხვადასხვა დროს გამოეყვნენ ბერიძის გვარს, მხოლოდ საოჯახო ლეგენდაა და დოკუმენტური საფუძველი არ გააჩნია (შეფასება: D). მრავალრიცხოვანი ბერ-ძირიანი გვარების საერთო საწყისი ენობრივია და არა გენეალოგიური.
ი. მაისურაძე მართებულად აღნიშნავს, რომ რთულფუძიან გვარებში ბერ- ძირის გამოყენება უფრო ადრე უნდა მომხდარიყო, ვიდრე ის საკუთარ სახელად გადაიქცეოდა. რაც იმას ნიშნავს, რომ გოგიბერი, კახაბერი და მისთ. საკუთარ სახელთა წყვილეულებს კი არ უნდა წარმოადგენდნენ (გოგი და ბერი, მიქა და ბერი), არამედ აქ მხოლოდ პირველი ნაწილი უნდა ყოფილიყო მამაკაცის სახელი (მიქა, გოგი), ხოლო ბერ-ი ზოგადი მნიშვნელობით უნდა ყოფილიყო გამოყენებული როგორც პოსტპოზიციური ატრიბუტული მსაზღვრელი, მამრობითი სქესის აღმნიშვნელი სიტყვა (ვაჟი, ბიჭი, ყრმა) (მაისურაძე 1965, 237, 241). აღნიშნული თვალსაზრისით, გოგიბერი არის არა გიორგის ვაჟი, არამედ გიორგი ვაჟი.
მტკიცებულება
- ბ-004 A დასაზუსტებელი · 2026-09-12მტკიცება ბ-004
საგვარეულო ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც კახაბერიძეები და გულაბერიძეები ბერიძეებს გამოეყვნენ მეფის ბრძანებით.
ეწინააღმდეგება შუა საუკუნეების ისტორიულ საბუთებს, სადაც კახაბერისძე უკვე დამოუკიდებლად ფიქსირდება.
შენიშვნები
ბერიძე — გვარის ისტორია · ბერი + ძე · https://beridze.info/name/dze/ (ნანახია 2026-09-12)name/dze · §2.1 · ბოლო განახლება 2026-09-12 · შესწორების გაგზავნა