წარმომავლობა

მნიშვნელობა

ენათმეცნიერები ერთხმად თანხმდებიან ბერიძის გვარის მორფოლოგიურ სტრუქტურაზე. იგი მარტივფუძიანი გვარების რიგს მიეკუთვნება და იშლება, როგორც პირსახელ ბერს დამატებული შთამომავლობის აღმნიშვნელი სუფიქსი „ძე“. მკვლევარი მარიამ კობერიძე საკუთარ ნაშრომებში პირდაპირ მიუთითებს, რომ გვარი ბერიძე ვარაუდობს პირსახელ ბერის არსებობას. უფრო ძველი, ისტორიული ფორმაა „ბერისძე“, რომელიც დასტურდება ჯერ კიდევ 1411 წლის საბუთში, დავით ბერისძის სახით. ასევე, 1595 წლის გურჯისტანის ვილაიეთის დიდ დავთარში მრავლად გვხვდება პატრონიმული ფორმები: პაპუნა ბერისძე, გულა ბერისძე და სხვა. ბოლოსართი „ძე“ ქართულ გვარსახელებში ყველაზე ფართოდ გავრცელებული ფორმანტია და უმეტესად დასავლეთ საქართველოს უკავშირდება, თუმცა თავად ეს დაბოლოება რომელიმე კონკრეტულ თარიღზე ან წარმოშობის ერთ კერაზე არ მიუთითებს. შესაბამისად, ბერიძე პირდაპირ ნიშნავს კონკრეტული ადამიანის, ბერის, შთამომავალს.

ბერი და მონაზონი

სახელებისა და გვარების ისტორიის უცხოურ საიტებზე ხშირად ვხვდებით მცდარ განმარტებას, თითქოს გვარი ბერიძე მონაზვნის შვილს ნიშნავს. სინამდვილეში, ქართველი ენათმეცნიერები ამ ვერსიას კატეგორიულად უარყოფენ. მართალია, სიტყვა ბერი თანამედროვე ქართულში შავი სამღვდელოების წარმომადგენელს აღნიშნავს, მაგრამ გვარსახელში იგი სხვა მნიშვნელობითაა. იზა ჩანტლაძე აღნიშნავს, რომ მონაზონს ოჯახი არ ჰყავს, ამიტომ მისგან გვარის წარმოშობა გამორიცხულია. სხვა ონომასტები კი მონაზვნის ვერსიას იმიტომ მიიჩნევენ არასწორად, რომ მათთვის გვარში არსებული სიტყვა ბერი ბიჭს ან ვაჟს ნიშნავს. შესაბამისად, ორივე სამეცნიერო ბანაკი ერთხმად უარყოფს თეორიას, რომ ბერიძეები მონაზვნის შთამომავლები არიან.

რატომ ბერი?

თუ ბერი ბავშვს ერქვა, რატომ დაარქმევდნენ მას ამ სახელს? ამის ერთ-ერთი ყველაზე დამაჯერებელი ახსნა ხატისთვის შეთქმულ ბავშვებს უკავშირდება. ივანე ჯავახიშვილის მიხედვით, მთელ საქართველოში წმინდა გიორგისთვის შეთქმულ ბავშვებს ტრადიციულად სწორედ „ბერს“ ეძახდნენ. ვინაიდან წმინდა გიორგის ხატის მთავარ მსახურს „ხევისბერი“ ერქვა, ყველა ის ვაჟი, ვისაც მთავარი მსახურისა და მონობის აღთქმა ჰქონდა დადებული, ბერად იწოდებოდა. მარიამ კობერიძეც ქართლური დიალექტის სალექსიკონო მასალებზე დაყრდნობით აღნიშნავს, რომ ტერმინი ბერი ნამდვილად დასტურდება ხატისთვის შეთქმული ბავშვის აღსანიშნავად. ამასთან, ხატისთვის ითქმებოდა მხოლოდ ვაჟი. ამგვარად, ბერი ცოცხალი, დამოუკიდებელი პირსახელი იყო და სწორედ ეს ხსნის, თუ რატომ ირქმევდა ამ სახელს მრავალი ვაჟი სხვადასხვა კუთხეში, საიდანაც შემდგომში წარმოიშვა კიდეც გვარი.

განსხვავებული აზრი

ბერის, როგორც ვაჟის ან შვილის მნიშვნელობას, ყველა მკვლევარი არ იზიარებს. ამ მხრივ გამორჩეულია იზა ჩანტლაძის პოზიცია. მისი აზრით, თუ დავუშვებთ, რომ ბერი ვაჟიშვილს ნიშნავს, როგორც ეს ლაზურ სიტყვა „ბერე“-შია დადასტურებული, მაშინ სემანტიკურ უხერხულობას წავაწყდებით და ისტორიულად ბერიძე შვილიშვილად ითარგმნება. ჩანტლაძე მიიჩნევს, რომ გვარში არსებული ფუძე მომდინარეობს პირსახელიდან, რომელიც ზოგადი სახელისგან — მოხუცი, უფროსი, მთავარი, ხანდაზმული — არის ნაწარმოები. მეორე მხარეს დგანან ონომასტები: ილია მაისურაძე, ზურაბ ჭუმბურიძე, პაატა ცხადაია და მარიამ კობერიძე. ისინი საერთო-ქართველურ მონაცემებზე დაყრდნობით ამტკიცებენ, რომ გვარსახელებში ბერი მამრობითი სქესის, ძის ან ბიჭის აღმნიშვნელია. მიუხედავად ამ უთანხმოებისა, ორივე მხარის მიერ კატეგორიულად უარყოფილია მცდარი თეორია, თითქოს ეს გვარი მონაზონს უკავშირდება.

პირსახელი ბერი

პირსახელი ბერი ქართულ ისტორიულ საბუთებში მრავლად დასტურდება. მაგალითად, 1715 წლის რუისის სამწყსოს დავთარში პირსახელი ბერი ასსამოცდაცხრაჯერ გვხვდება. ასევე, პირთა ანოტირებული ლექსიკონი ამ სახელით ოცდარვა ისტორიულ პირს იცნობს, ხოლო „ქართლის ცხოვრება“ იხსენიებს ბერი ეგნატაშვილს, ბერი მღვიმელსა და იმერეთის მეფე გიორგი მესამის უმცროს ძეს, ბერს. თუმცა, ყველაზე ძლიერი მტკიცებულება 1660–1678 წლებს შორის დაწერილი ისტორიული საბუთია. ამ დოკუმენტში დიღმის წმინდა გიორგის ეკლესიის დეკანოზ ათანელის ძმა ერთდროულად მოხსენიებულია ორი სახელით: ბერი და მისი კნინობითი ფორმა — ბერუა. ერთი პირის მიმართ ორივე ფორმის გამოყენება ერთსა და იმავე დოკუმენტში უტყუარად ამტკიცებს, რომ ბერი ჩვეულებრივი, ცოცხალი პირსახელი იყო.

საბუთი · 1411 →

მცდარი განმარტებები

ინტერნეტსივრცეში გვარ ბერიძის წარმოშობაზე არაერთი უსაფუძვლო მოსაზრება ვრცელდება. პირველ რიგში, უარყოფილია უცხოურ საიტებზე პოპულარული ვერსია, თითქოს ეს გვარი მონაზვნის შვილს უკავშირდება. ასევე არასწორია რუსულ საიტზე „ფამირი“ გამოთქმული ვარაუდი, რომ ბერი დათვს აღნიშნავდა, ან რომ თითქოს სუფიქსის გამო გვარს ოსური ფესვები აქვს. კიდევ ერთი შეცდომაა 1595 წლის გურჯისტანის ვილაიეთის დიდ დავთარში დაფიქსირებული ყველა „ბერ“ ფესვის მქონე სახელის ბერიძედ წაკითხვა. დოკუმენტში მრავლადაა პატრონიმები, სადაც ეს ძირი სრულიად სხვა სახელის ნაწილია, მაგალითად: კობერისძე, გულაბერისძე, შავბერი. ამ ფორმების ერთიან, მექანიკურ ამოკრეფას მივყავართ გვარის მასშტაბების ხელოვნურ გაზრდამდე, რადგან დავთარში რეალურად ბერიძეს მხოლოდ იზოლირებულად მდგომი „ბერისძე“ უკავშირდება.