ლექსიკონი

25 ოქტომბერი: სიტყვა „ოკდონბერსა“ ოქტომბერს ნიშნავს, ხოლო „კე“ რიცხვებს აღნიშნავს — კ (20) და ე (5).

ქართული წელთაღრიცხვის 532-წლიანი ციკლი. მიმდინარე ციკლის ქორონიკონის ახალ წელთაღრიცხვაზე გადასაყვანად მას 1312 უნდა მივუმატოთ. რადგან ქართული ასოები რიცხვებსაც აღნიშნავდა, დაზიანებულმა ერთმა ასომ დოკუმენტი შეიძლება ათწლეულებით გადაწიოს.

საგადასახადო რეესტრი. ისტორიისთვის მნიშვნელოვანია ვრცელი დავთარი, რომელიც თითოეულ დაბეგრილ კომლს სახელობითად ჩამოთვლის, ასევე მოკლე დავთარი, სადაც მხოლოდ სოფლების ჯამური მონაცემები წერია.

დიდი სამფლობელოს მფლობელი ოსმალურ სისტემაში.

25 აქჩეს ოდენობის სულადობრივი გადასახადი, რომელსაც არამუსლიმ სრულწლოვან მამაკაცებს აკისრებდნენ. მისი გადახდა ნიშნავს, რომ სოფელი ქრისტიანული იყო. ასე ვიგებთ, რომ 1566–1574 წლებში აჭარის 534 კომლი ქრისტიანი იყო.

ოსმალური ადმინისტრაციული ერთეული, სანჯაყი ან ოლქი.

ლივის (ოლქის) უფრო მცირე ადმინისტრაციული ქვედანაყოფი.

ციხესიმაგრის მიმდებარე სამოქალაქო დასახლება, გარეუბანი.

სოფლის ჯამური საგადასახადო ვალდებულება ოსმალურ ვერცხლის ფულში, აქჩეში.

შარიათის სასამართლოს დოკუმენტი, რომელიც ამა თუ იმ უფლებას ადასტურებს.

ჯიქიას გაფრთხილება: „ოსმალურ ტრანსკრიფციაში ქართული სახელები იმდენად არის შეცვლილი, რომ მათი პირვანდელი სახის აღდგენა დიდ დაკვირვებასა და ადგილის ტოპონიმიკის ზედმიწევნით ცოდნას მოითხოვს.“

ოსმალური დანართი, რაც ძეს, შვილს ნიშნავს. ოსმალობისას აჭარულმა ოჯახებმა „-ოღლიზე“ დაბოლოებული შტოების სახელები მიიღეს, რაც ზეპირ მეხსიერებასა და წერილობით წყაროებს შორის დამაკავშირებელი ხიდია.

დიდგვაროვანი, მაგრამ არა თავადი — ბატონის ვასალის წოდება. გურიაში ბერიძეები XVII–XVIII საუკუნეების მიჯნამდე თავადები იყვნენ, შემდეგ კი — აზნაურები. 1850 წლის დადგენილებამაც ისინი აზნაურებად დაამტკიცა.

ოსმალობის დროინდელი ტიტული და ზედწოდება. ამ პერიოდში აჭარულმა ოჯახებმა მიიღეს „-ოღლიზე“ დაბოლოებული საგვარეულო სახელები (მაგალითად, ხაბაძოღლი, ქოროღლი, ჩახალოღლი, ჰაჯიოღლი).

მიწათმოქმედი, სოფლის მცხოვრები მდაბიო.

განსწავლულობის აღმნიშვნელი სტატუსი და ტიტული.

ქართული არისტოკრატიის უმაღლესი წოდება. თავადებს საკუთარი სათავადო მამულები და ვასალები (აზნაურები) ჰყავდათ.

ერთი ოჯახი, შინამეურნეობა — ძირითადი ერთეული, რომელსაც საგადასახადო დავთრები აღრიცხავდნენ.

სასახლის მოხელე, რომელიც სტუმარმასპინძლობასა და ელჩების მიღებაზე აგებდა პასუხს. 1660-1680-იან წლებში გურიელების კარზე ეს თანამდებობა, სახლთუხუცესობასთან ერთად, ბერიძეებს ეჭირათ, მოგვიანებით კი ნაკაშიძეებზე გადავიდა.

საბჭო, საკრებულო.

ბატონის სახელით მამულის ან მხარის მმართველი. ეს არის თანამდებობა და არა წოდება.

მთავრის კარის მეურნეობისა და სასახლის მთავარი განმგებელი.

შარიათის მოსამართლე.

ყმა, ვასალი ან გლეხი, რომელიც ბატონზე იყო დამოკიდებული.

მთის თემის სალოცავის არჩეული საერო ხუცეს-უფროსი, სიტყვასიტყვით „ხევის ბერი“. ეს მკაფიოდ ადასტურებს, რომ სიტყვა „ბერი“ საერო თანამდებობასა და სოციალურ სტატუსსაც აღნიშნავდა.

რელიგიის მასწავლებელი.

მესხური და ქართლური საგვარეულო სახელების დაბოლოება (მაგალითად, ზანდარიენთ, გიგოლიენთ). აჭარული „-ოღლი“ სახელების მსგავსად, ისინიც გვარის შიგნით კონკრეტულ შტოს აღნიშნავენ და ზეპირ მეხსიერებაში კარგად ინახებიან.

მესხური და ქართლური საგვარეულო შტოების სახელწოდებათა დაბოლოება (მაგალითად, ბერიძიანები). ისევე როგორც აჭარული „-ოღლი“, ისიც გვარის შიდა განშტოებას მიუთითებს და ოჯახურ მეხსიერებაში კარგად ინახება.

მიცვალებულის სულის მოსახსენიებელი ტრაპეზი და წირვა, რომელსაც მიწის ან ფულის შეწირულობით აფინანსებდნენ. სწორედ ერთი ასეთი აღაპის დასაწესებლად არის გაცემული 1411 წლის სიგელი.

სასულიერო პირი, რომელიც რამდენიმე სამრევლოს მეთვალყურეობს. სწორედ ამ თანამდებობას იკავებდა ნიკოლოზ ბერიძე ალერტში 1850 წელს.

დიდი მოცულობის საეკლესიო-საღვთისმსახურო კრებული. გულანის მინაწერები დათარიღებული მოვლენების უმნიშვნელოვანესი წყაროა, როგორიცაა, მაგალითად, 1687 წლის მინაწერი ეპისკოპოს იოანეს შესახებ.

სამრევლო წიგნი, რომელშიც ნათლობის, ქორწინებისა და გარდაცვალების ფაქტები აღირიცხებოდა. ეს 1921 წლამდე ქართული გენეალოგიის მთავარი საყრდენია, თუმცა მუსლიმური აჭარისთვის არ არსებობს.

საბჭოთა საკომლო წიგნი (1935–2005) — XX საუკუნის მთავარი სერია, რომელშიც ოჯახის თითოეული წევრი, დაბადების თარიღები და ქონება აღირიცხებოდა. ეს არის ის მთავარი წყარო, რომელიც მუსლიმური აჭარის ოჯახებისთვის მუშაობს.

სიგელი, რომელიც კონკრეტული ოჯახის წევრის მოკვლის ან დაშავებისთვის გადასახდელ საზღაურს — სისხლის ფასს ადგენს. სწორედ ამიტომაა ასეთ დოკუმენტებში ამდენი მოწმე დასახელებული.

ოფიციალური წყალობის წერილი, იურიდიული დოკუმენტი.

ამ კონტექსტში იურიდიული დოკუმენტი, საბუთი და არა თანამედროვე გაგების წიგნი.